پایداری در معماری سبز

مقدمه  :

معماری سبز (Green Architecture)یا معماری پایدار (Sustainable Archiecture)

یکی از گرایشها و رویکردهای نوین معماری است که در سالهای اخیر مورد توجه عده زیادی از معماران علاقمند به این مقوله قرار گرفته است .

معماری پایدار یکی از جریان های مهم معماری معاصر است ،جریانی که عکس العملی منطقی در برابر مسائل و مشکلات به وجود آمده در عصر صنعت و تکنولوژی به شمار میرود .

همانگونه که می دانیم با انقلاب صنعتی و پیشرفتهای فنی_تکنولوژیکی در عرصه معماری ،معماری بومی اقصی نقاط دنیا که با توجه به طبیعت و محیط پیرامون خود شکل می گرفت و همساز با اقلیم سر بر می افراشت به دست فراموشی  سپرده شد.

پیشرفتهای عظیم تکنولوژی استخراج نفت وسایر ذخایر زیر زمینی نیز استفاده هر چه بیشتر این منابع  تجدید ناپذیر را فراهم آورد ولذا با وجود منابع سوختی انسانها به تامین گرمای مورد نیاز خود از طریق این انرژی ها روی آوردند .

دهه 70 را می توان دهه آگاهی یافتن از بحرانهای زیست محیطی نامید که عکس العملهایی را در دنیا ایجاد نمود که توسعه پایدار یکی از آنهاست . توسعه پایدارکه در دهه 70 مطرح گردید حاصل شناخت عمیق نسبت به محیط پیرامون بوده است .

از آنجا که بر طبق آمار 50 در صد ذخایر سوختی در ساختمانها مصرف می شود لذا جستجوی راه حل اساسی برای این معضل بدیهی می نمود .نکته دیگر اینکه: نقطه اصلی توجه توسعه پایدار علاوه بر طبیعت ، به انسان نیز توجه شایانی نموده است .

می توان گفت که طراحی پایدار و توسعه پایدار به خاطر ابعاد انسان مدارانه وانسان گرایانه ارزش و اعتبار ی خاص یافته است .

دستیابی به استانداردهای بالای کیفیت ،امنیت وآسایش که در واقع سلامت انسان ها را تامین می کند از مهمترین اهداف معماری پایدار است . بهبود کیفیت معماری در طراحی پایدار در

راستای نیل به یک هدف صورت می گیرد وآن هم آسایش است.

واژه شناسی معماری پایدار :

Sustain حمایت ، زنده نگه داشتن ،ادامه دادن مستمر

Sustenance فرایند پایداری زندگی

Sustainable پایداری ، صفتی که چیزی را توصیف می کند که باعث آرامش و تغذیه وتامین زندگی ودر نتیجه به تداوم زندگی طولانی کردن آن منجر می شود .

دهخدا پایداری را به معنای بادوام ، ماندنی آورده است (دهخدا ، ص47). معنای کنونی واژه پایداری که در این بحث نیز مد نظر می باشد عبارتست از:(آنچه که میتواند در آینده تداوم یابد.)

تعریف توسعه پایدار :

به معنی ارایه ی راه حل هایی در مقابل الگوهای سنتی کالبدی _اجتماعی واقتصادی توسعه می باشد که بتواند از بروز مسایلی  همچون نابودی منابع طبیعی_ تخریب اکوسیستم ها _آلودگی _افزایش بی رویه جمعیت _ رواج بی عدالتی و پایین آمدن کیفیت زندگی انسان ها جلوگیری می کند .

یک معماری سبز باید بیش از یک ساختمان  منفرد محیط اطراف خود را شامل شده و شکلی پایدار از محیط شهری خویش باشد .

شهر ، موجودیتی فراتر از مجموعه ساختمان هاست  ، در حقیقت آن را می توان به صورت مجموعه ای از سامانه های در حال تعادل در نظر گرفت،  سامانه هایی  برای زیستن و تفریح_ که به صورت شکل های ساخته شده دارای کالبد می باشند و با نگاهی دقیق به این سامانه ها است که می توانیم چهره شهر آینده را ترسیم نماییم .

توسعه پایدار : مفاهیم ومضامین

توسعه پایدار توسعه ای است که نیاز های حال انسان را با توجه به توانایی نسل آینده در دریافت منابع مورد  نیازهایش  مد نظر دارد .

توسعه پایدار در سه حیطه دارای مضامین عمیقی است : 1- پایداری محیطی  2- پایداری اقتصادی 3- پایداری اجتماعی

توسعه پایدار : توسعه ای است کیفی و متوجه کیفیات زندگی است و هدف از آن بالا بردن سطح کیفیت زندگی برای آیندگان می باشد .

در راستای تحقق اهداف توسعه پایدار ، پایداری محیطی در ارتباط با معماری اهمیت زیادی دارد و مسائل زیست محیطی که آینده بشر را به خطرانداخته است ، معماران را به چاره اندیشی وا داشته است .

پایداری محیطی با هدف حفظ محیط زیست بر موارد زیر تاکید دارد :

کاهش اتلاف و پخش انرژی در محیط

کاهش تولید تاثیر گذارنده های سوء بر سلامت انسان

استفاده از مواد قابل بازگشت به چرخه طبیعت

رفع سموم مواد

پایداری محیطی در عرصه کار معماران نیزبا اهداف زیر تبیین می شود :

مصرف بهینه منابع انرژی

استفاده از مصالح تجدید پذیر

حفاظت و عرضه انرژی و بازیافت کامل آن بدون ایجاد آلودگی .

اصل طراحی پایداری این نکته استوار است که ساختمان ، جزئی کوچک از طبیعت پیرامونی است و باید به عنوان بخشی از اکوسیستم عمل کند و در چرخه حیات قرار گیرد .

راهکارهای طراحی اصولی معماری پایدار در مقابل نگرانیهای صنعت ساختمان در قرن بیست و یکم :

(پایان زندگی بنا یا مرگ بنا )،مسئله بسیار بزرگیست .مصرف افراطی مواد اولیه در صنعت ساختمان ،از آن یک مصرف کننده عظیم منابع طبیعی محیط در مقیاس جهانی ساخته .

این مصرف چه در زمینه استخراج مواد اولیه ،چه در زمینه اجرا و ساخت بنا و چه در هنگام نگهداری به طرق مختلف صورت میپذیرد . و اصولی را که می توان در طراحی پایدار برای به حداقل رساندن مصرف منابع طبیعی در نظر گرفت شامل موارد زیر است :

1- خانه های کوچک  : خانه های کوچک می توانند زیبا و دنج باشند درحالی که خانه های بزرگ مقدار بسیار زیادی انرژی و گرما را تلف می کنند و به اجبار بایستی از سوخت های فسیلی برای گرم کردن آن استفاده شود و در نهایت  آلودگی های ناشی از مصرف سوخت های فسیلی که به هوا وارد می شود معضلات وتخریب های زیست محیطی را نیز به دنبال دارند .

یک خانه باید در اندازه و مقیاسی طراحی شود که نیاز ساکنین آن باشد .

این خانه با طراحی بسیار دقیق و دیدگاهی طبیعت گرایانه نیازهای یک خانواده را متناسب با قرن 21 بر آورده خواهد ساخت .

2- گرمایش ساختمان با آفتاب :  هیچ چیز برای سلامتی جسم و ذهن انسان موثر از استفاده از گرما و نور خورشید نیست .

هر ساختمان باید به گونه ای طراحی و ساخته شود که نیاز آن به سوخت فسیلی به حداقل ممکن برسد . در این رابطه قطعا مصالح خاصی می تواند انرژی را جذب و در خود  حفظ نموده سپس در زمان مناسب آنرا به فضا بر گرداند .

3- استفاده از مصلح بومی  : استفاده از مصالح طبیعی حداقل ضررهای اقتصادی و زیست محیطی را دارا است و نکته قابل توجه این است که بعضی از منابع طبیعی مورد استفاده مانند: درخت و نی و... قابل ترمیم و دوباره سازی می باشند و برخی دیگر نیز به وفور قابل دسترسی هستند مانند شن و ماسه که استفاده از آنها به دلیل زیبای طبیعی که دارند از یکنواختی و تصنعی بودن بنا می کاهد و به نوعی معماری را با طبیعت نزدیک و همساز میکند .

در واقع استفاده از منابع طبیعی که با محیط اطراف کاملا در هماهنگی است آرامش را به فرد منتقل می کند .

استفاده از انرژی زمین : به غیر از استفاده از انرژی طبیعی خورشید از انرژی های طبیعی دیگری که می تواند درگزمایش و سر مایش فضا وبالطبع آسایش انسان  موثر باشد استفاده از انرژی  زمین است . برای استفاده از این نوع انرژی می توان به راحتی حدود 6 فوت حفر کرده وارد عمق زمین شد . در آن نقطه تغیرات حرارتی بیش از چند درجه نیست ، اگر چه این درجه حرارت حدود 50-55 فار نهایت ممکن است برای زندگی عادی سرد باشد ولی با این روش می توان حرارت خوبی را در فضای داخلی فراهم  کرد . بنا براین برای استفاده از انرژی گرمایی زمین باید زیر ساختمان کاملا خالی از هوا باشد تا فضا گرمای زمین را جذب کند . در خانه های سنتی اقلیم سرد ایران نیز به همین دلیل خانه ها در عمق زمین پی افکنده شده اند .

استفاده از انرژی قابل بازیافت :  راه های بسیاری از قبیل استفاده از انرژی پاک مانند انرژی خورشید –انرژی باد – انرژی آب و... برای تولید برق و الکتریسیته و

صرفه جویی  در مصرف انرژی های فسیلی وجود دارد . در ساختمان ها بایستی از وسایل حرارتی و نوری که با وصل شدن به پریز و مصرف برق کار می کنند تا حد امکان اجتناب شود .

احترام به سایت : هر ساختمان باید زمین را به گونه ای آرام و سبک لمس کند .      

(معمار استرالیایی گلن مورکات )

     این گفته یک ویژگی از تعامل میان ساختمان و سایت آن را در خود دارد که برای فرایند

سبز امری ضروری است و البته دارای ویژگی های گسترده تری نیز می باشد .

ساختمانی که انرژی را حریصانه مصرف می کند آلودگی تولید می کند و با مصرف کنندگان و کاربران خویش بیگانه است و در نتیجه هرگز زمین را به گونه ای آرام لمس نمی کند .

کل گرایی  :  تمامی اصول سبز ، نیازمند مشارکت در روندی کل گرا برای ساخت محیط مصنوع هستند .

کاهش استفاده از منابع جدید  :  هر ساختمان باید به گونه های طراحی شود که استفاده از منابع جدید را به حداقل برساند و در پایان عمر مفید خود ، منبعی برای ایجاد سازه های دیگر بوجود بیاورد . اغلب منابع موجود در جهان در محیط مصنوع فعلی بکار گرفته شده اند و ترمیم و ارتقاء وضعیت ساختمانها ی فعلی برای کاهش اثرات زیست محیطی امری است که از اهمیتی برابر با خلق سازه های جدید بر خوردار است .

این نکته را نیز باید مورد توجه قرار داد که تعداد منابع کافی برای خلق محیط های مصنوع در جهان وجود ندارد که بتوان برای بازسازی هر نسل از ساختمان ها ،مقداری جدید از آنها را مورد استفاده قرار داد .

این استفاده مجدد می تواند در مسیر استفاده از مصالح بازیافت شده یا فضاهای بازیافت شده شکل بگیرد ،بازیافت ساختمان ها و عناصر درون آنها بخشی از تاریخ معماری است.

در اغلب مواردی که دسترسی به منابع جدید به حداقل می رسد روش هایی کشف می شوند که با آنها می توان ساختمان هایی که برای یک منظور ساخته شده اند برای مقاصد دیگر استفاده شوند ،با این حال بعضی تغییرات ضروری می توانند باعث تغییر شکل اصلی سازه یا ساختمان شود.

کار با اقلیم :  ساختمان ها باید به گونه ای طراحی شوند که قادر به استفاده از اقلیم و منابع انرژی محلی باشند .

شکل و نحوه استقرار ساختمان و محل قرار گیری فضاهای داخلی آن می توانند به گونه ای باشد که موجب ارتقاع سطح آسایش درون ساختمان گردد و در عین حال از طریق عایق بندی صحیح سازه ،موجبات کاهش مصرف سوخت فسیلی پدید آید .

10-احترام به کاربران : معماری سبز به تمامی افرادی که از ساختمان استفاده می کنند احترام می گذارد . به نظر می رسد که این اصل ارتباط اندکی با آلودگی ناشی از تغییرات اقلیم جهانی و تخریب لایه ازن داشته باشد . اما فرآیند سبز از معماری که شامل احترام برای تمامی منابع مشترک در ساخت کامل هستند انسان را از این مجموعه خارج نمی نماید .

در طراحی پایدار باید گستره وسیعی از فرهنگها ،نسلها و مذاهب و عادات مردمی که آنرا به کار می برند و یا در آن ساکن می شوند را مورد توجه قرار دهد .

و سرانجام ....

(طراحی باید بر پایه نگهداری و تخریب انجام شود ).جهت نگهداری موارد زیر باید مد نظر باشند :

توسعه یک برنامه نگهدارنده برای سازه .

طراحی اجزا بصورت قابل دسترس .

اجتناب از کاربرد مصالح شیمیایی و سمی که برای نگهداری آینده وبرای محیط خطرناک است .

یکی از نام آورترین معماران عصر حاضر سبک اکو – تک یا معماری سبز نورمن فاستر است . طرح وی برای باز سازی رایشتاگ (پارلمان جدید آلمان ) در برلین در سال 1993 به

عنوان برنده اول اعلام شد .        

فاستر در طرح خود یک گنبد شیشه ای به جای گنبد تخریب شده پارلمان در نظر گرفت .

این گنبد از چند نظر جالب توجه است .

1- در داخل گنبد دو رامپ مارپیچ قرار دارد که به سکوی فوقا نی برای تماشای مناظر اطراف ختم می شود،لذا مردم به صورت نمادین بر بالای سر نمایندگان خود صعود می کنند .

2- از اقلیمی در تابستان تهویه طبیعی تالار نمایندگان از طریق گنبد شیشه ای صورت       می گیرد. در زمستان هوای گرم که از تالار مجلس به فضای زیر گنبد صعود کرده بازیافت و مجددا مورد استفاده قرار می گیرد .و بالاخره آینه های وسط گنبد ،روشنایی طبیعی و تصویر مردم را به تالار نمایندگان منعکس می کنند .

3- سلول های خورشیدی فتوولتیک با 300 متر مربع مساحت بر روی بام جنوبی ساختمان برای تأمین برق .

4- پنجره های هوشمند برای تهویه هوا

5- استفاده از سوخت تجدید شونده بیوگاز برای تولید برق بدون آلودگی که از انتشار 94%تولید دی اکسید کربن ممانعت می کند .

6- طراحی یک نقاب متحرک در زیر گنبد شیشه ای که حرکت آن توسط کامپیوتر تنظیم شده و از تابش و انعکاس مستقیم نور آفتاب به داخل تالار مجلس جلوگیری می کند .

7- ذخیره شدن حرارت اضافی در قسمت های مختلف ساختمان در یک مخزن طبیعی که آب گرم برای گرمایش را تامین می کند .

8- ذخیره شدن آب سرد در لایه های زیرین زمین برای تامین سرمایش در تابستان .

ساختمان رایشتاگ اینک به صورت یکی از دیدنی ترین ساختمان های برلین در آمده است .

یکی از نمونه های تجربیات معماری پایدار در ایران با توجه به تعاریف و اصول معماری و شهرسازی پایدار ، می توان نتیجه گرفت که ماسوله به دلایل زیر دارای طراحی معماری و بافت شهری اکولوژیک و زیست محیطی است .

استقرار بافت شهری درقسمت میانی کوهپایه متناسب با شرایط اقلیمی منطقه .

جهت گیری شهر به سمت جنوب و جنوب شرقی متناسب با شیب طبیعی زمین بدلیل استفاده هر چه بیشتر از گرمای خورشید در زمستانهای سرد و برفی ماسوله .

بافت شهری مطبق (پلکانی) . تراکم زیاد و گسترش خانه ها در ارتفاع با حداقل مساحت هماهنگ با شیب طبیعی زمین .

شکل گیری مسیرهای ارتباطی شمالی – جنوبی بین فضاهای شهری متناسب با توپوگرافی طبیعی زمین .               استفاده از مصالح بومی مانند چوب – خشت- سنگ های طبیعی و.... در معماری وسازه .

طراحی فضاهای زیستی تابستانی (تالار ) وفضای زیستی زمستانی (سومه) جهت استفاده در فصول مختلف .

عدم وجود آلودگی هوا ، آلودگی صوتی وسایر آلودگی های زیست محیطی .

استفاده از منابع طبیعی مانند چشمه های طبیعی آب جهت تامین آب مصرفی شهروندان .

طراحی سقف شیب دار با شیب ملایم جهت دفع آب باران و رطوبت ناشی از آن .

10- وجود عایقهای حرارتی برای مقابله با سرما در فصول سرد وعایق رطوبتی برای جلوگیری از نفوذ باران .

11- استفاده از شیارهای طبیعی کوه به عنوان کانالهای دفع فاضلاب شهری .

نتیجه نهایی اینکه معماری و شهرسازی ماسوله دارای طراحی زیست محیطی است و امروز می تواند به عنوان الگوی مناسبی جهت طراحی پایدار و اکولوژیک در طراحی شهرهای مدرن مطرح شود .  

جمع بندی و نتیجه گیری :

آنچه به تفصیل  پیرامون طراحی پایدار گفته شد نوعی نگرش به معماری است که بر چند نکته اساسی اشاره دارد :

کیفیت گرایی    2- توجه به آینده      3- توجه به محیط

لذا طراحی پایدار یک سبک فرمال نیست و بر گرفته از شرایط زودگذر و هیجانات آنی نمی باشد بلکه در بطن خود واجد مفاهیم عمیقی است که پیوند دهنده انسان ، طبیعت و معماری است . و همچنین یک معمار باید اشراف کامل بر ساختمان های که طراحی می کند داشته باشد تا مشکلات آینده به حداقل برسد . می توان نتیجه گرفت که سازه در ساختمانهای آینده باید :

موثر و کارا باشد : مصالح قابل برگشت به محیط ، قابل استفاده مجدد ، انرژی کم...

قابل نگهداری : اجزا بتوانند جایگزین شوند یا به محیط باز گردند یا دوباره مورد استفاده قرار گیرد....

تطبیق پذیر : میتوانند به نیازهای متغییر در زمانهای متغییر در طول زندگیشان جواب دهند....

تحت یک برنامه ریزی کلی جهت ساخت ،نگهداری و تخریب باشند.....

اجزا باید بصورت انعطاف پذیر ، در دسترس و با قابلیت به روز شدن طرح گردند...

در مصالح مصرفی ، ساخت ، برنامه نگهداری و تخریب ، تا حد امکان از مواد سمی و تخریب کننده محیط زیست ، استفاده نگردد....

اقتصادی باشد.....