ميناي نقاشي؛ اختراع خلاقانه ايرانيان

ميناي نقاشي يکي از صنايع‌دستي تزييني ـ کاربردي ايران است که در زير گروه صنايع فلزي به ثبت رسيده است.

اگرچه از هنر ميناکاري ايراني، قبل از قرن دهم هجري و دوره صفويه، نمونه هاي قابل ملاحظه‌اي به دست آمده ولي سابقه ميناکاري در ايران به هزاره دوم قبل از ميلاد مي‌رسد، اين هنر در ايران بنيان نهاده شده و سپس به ساير نقاط جهان راه يافته است.

قديمي‌ترين نمونه‌هاي يافت شده ميناکاري، نشان دهنده اين ادعا است که ميناکاري نيز مانند بسياري از هنرهاي ديگر براي اولين بار در ايران پيدا شده و از ايران به ساير کشورها راه‌ يافته است.

نمونه بازو بند طلا با تزيينات مينا از دوران هخامنشي به جا مانده که هم اکنون در موزه ويکتوريا آلبرت لندن نگهداري مي شود، ضمن اينکه در دوران مغول سبک جديدي در ميناکاري ايران به وجود آمده است.

در دوره صفويه زمينه هنر ميناکاري تغيير يافت، ظروف نقره در اين دوره با نقوش مينياتور و مجالس بزم و رزم و شکار و دربار تزيين يافته و نقوش اسليمي و ختايي نيز جايي در ميان نقوش فوق خودنمايي مي‌کردند.

هنر ميناکاري را مي‌توان يکي از اختراعات خلاقانه ايرانيان دانست، زيرا زيبايي اين هنر، در مهارت هنرمند در مهار آتش و خاک و رنگ و لعاب است.

پروفسور پوپ در کتاب سيري در هنر ايران درباره ميناکاري چنين بيان کرده است: ميناکاري هنر درخشان آتش و خاک است با رنگ‌هاي پخته و درخشان که سابقه آن به ۱۵۰۰ سال پيش از ميلاد مي‌رسد و ظهور آن بر روي فلز در طول سده ششم تا چهارم پيش از ميلاد و پس از سال ۵۰۰ پيش از ميلاد مشاهده مي‌شود.

هنر ميناکاري در ايران بيش از نقاط ديگر تجلي داشته و يکي از نمونه‌هاي قديمي آن در عهد صفويه توسط شاردن جهانگرد فرانسه ذکر شده است که قطعه مينايي از کارهاي اصفهان بوده، مشتمل بر طرحي از پرندگان و حيوانات برزمينه گل و بته به رنگ آبي کم رنگ ؛ سبز و زرد و قرمز بوده است.

ميناکاري را مي‌توان يک هنر آزمايشگاهي دانست زيرا براي انجام اين کار، ضرورت دارد که هنرمند فعل و انفعالات شيميايي خاص را با دقت و با مهار آتش و حرارت صورت دهد ميناکاري در واقع هنر متصل ساختن يک سطح شيشه اي بر روي اجسام است براي ساختن پودر شفاف مينا از سيليکا ( کوارتز يا شن ) و پتاس ( کربنات سديم )، استفاده مي نمايند.

براي رنگ آميزي پودر اکسيدهاي فلزي ( با ماده اوليه سيليکوم – مينيوم – پتاسيم) به پودر شفاف لعاب مينا ( داراي اکسيد قلع ) اضافه مي ‌کنند.

اشياء مينا به صورت‌هاي مختلف ديگر نيز ساخته مي شوند : ميناي نقاشي مشبک کد رشته ۱/۱۷، ميناي خانه بندي کد رشته ۱۸و ميناي مرصع کد ۱۹

طرز ساختن ميناي نقاشي

در مرحله اول روي سطح شئ را با لعاب سفيد يک دست که به عنوان " لعاب آستر " مشهور است کاملاً مي‌پوشانند و سپس آن را در کوره مخصوص مينا با ۱۰۰۰ درجه سانيتگراد حرارت داده آن را مي‌پزند. پس از آنکه آن را از کوره در آورده و سرد شد مجدداً شئ را با لعاب مرغوبتري پوشانيده و مجدداً در کوره مي گذارند و اين بار با حرارت کمتري (حدود ۷۰۰ درجه ) آنرا مي پزند و در صورت لزوم براي بار سوم نيز اين عمل تکرار مي گردد.

اين مراحل را اصطلاحاً " سفيدکاري " مي نامند. در اين هنگام شيء براي نقاشي کردن روي آن آماده است و به سبب به کاربردن رنگه‌اي گوناگون در روي شيئ آن را "رنگ آميزي هفت رنگ " مي نامند.

نقوشي که براي نقاشي مينا به کار مي برند اکثراً طرح‌هاي سنتي است و بستگي کامل به ذوق و سليقه هنرمند دارد نقوش مينايي عبارتنداز : نقوش اسليمي، ختايي، گل و مرغ و انواع نقوش پرندگان و حيوانات امروزه براي زير ساختمحصولات مينا از مس و گاهي نقره استفاده مي شود. مس مورد نظر بايد خالص ؛ ناب و از انواع مرغوب باشد.

ابزار کار ميناکاري شامل : کوره، گيره، انبردست، دستگاه پرس، قلم مو و ... مي باشد. موارد مصرف ميناي نقاشي شامل : لاله شعمدان، گلدان، قدح، زيورآلات، گلابپاش و ... است. ضمن اينکه بر روي درها و چهل چراغ ها و ضريحاماکن متبرکه نيز ميناکاري مي شود.

اصفهان مهمترين مرکز ميناکاري ايران است

مريم شيخ مهدي يکي از اساتيد اين هنر بسيار زيبا است وي در مصاحبه سال ۱۳۸۲ خود با خبرنامه فرهنگستان هنر شماره ۵۱ به اهميت قدمت و جايگاه والاي اين رشته پرداخته است و اشاره به اين مهم دارد که علاوه بر حمايت مسئولان نياز است اين رشته در سطح دانشگاه‌هاي هنر به دانشجويان آموزش داده شود و تبليغات و توسعه در احياء گسترش اين هنر نقش مهمي ايفا خواهد کرد ، براي بهبود کيفيت آن لازم است هنرجويان به صورت تخصصي با مفاهيم رنگ و طراحي و خلاقيت‌هاي هنري و تکنيک‌هاي اين رشته آگاهي کامل بيابند.

بزرگترين استاد ميناکار اصفهان شکرالله صنيع زاده شناخته شده است که از خاندان نجف، نقاش معروف اصفهاني ( يک قرن پيش ) و نواده صنيع همايون است.

لازم است اشاره شود توسط کارشناسي نگارنده اقدامات اوليه صورت پذيرفت و بوسيله معاونت هنرهاي سنتي و صنايع دستي در ۲۰ خرداد ۸۷ يکي از آثار ارزشمند هنر مينا اثر استاد صنيع زاده به عنوان تمبر يادبود صنايع دستيايران در سال ۸۷ چاپ و جزء افتخارات ملي ايران به ثبت رسيده است و اصل اين اثر در موزه هنرهاي سنتي و صنايع دستي، تهران نگهداري مي شود.

از شاگردان بنام صنيع زاده که از استادان مشهور هستند بايد از غلامحسين فيض اللهي نام برد که نامبرده در زمينه طرح و آتشکاري که از عمده ترين صنعت ميناسازي است تخصص دارد.

تهيه کنندگان ميناهاي متوسط براي عرضه کردن به مشترياني که کارهاي گران قيمت و ممتاز نمي‌خواهند هم در اصفهان زيادند و در طول خيابان چهارباغ و اطراف ميدان نقش جهان عده زيادي از آن‌ها به تهيه ميناهاي دست دوم و ارزان قيمت اشتغال دارند.

اين هنر با توجه به هويت فرهنگي، تاريخي در طبقه بندي کالاهاي ميراث فرهنگي با ارزش اقتصادي بالاتر قرار دارد.

اميد است اين هنر – صنعت را بتوان با امکانات و حمايت گسترده حفظ و احياء گردد تا رضايت علاقمندان و استادان و هنرمندان را جلب کند.