مساجد برگزیده جهان

در گستره کشورهای اسلامی ، از آسیای میانه تا آفریقا و نیز در کشورهایی که مسلمانان در آن اقلیت دینی محسوب می شوند ، مساجد فراوانی از صدر اسلام تاکنون با معماری های متفاوت ، مطابق با شرایط جغرافیایی ، فرهنگی ، اقتصادی و امنیتی ساخته شده اند . اما مساجد از همان زمان چندین نقش در جامعه ی مسلمانان داشته اند ، از جمله آن که مسجد مکانی برای زیارت است . این ویژگی را فقط پاره ای از مساجد دارند و اینها معمولاً مساجدی هستند که به طریقی یا به پیامبر (ص) و یا به برخی از مقدسان طراز اوّل مرتبط می شوند. مهم ترین این ها مسجد الحرام در مکه ، مسجد النبی در مدینه و مسجد الاقصی در بیت المقدس هستند .پاره ای دیگر از مساجد به دلیل معماری ، موقعیت زمانی و مکانی و تاثیری که بر جای گذاشته اند و عواملی از این دست ، جایگاه ویژه ای دارند .

مسجدالحرام

براساس روایات اسلامی ، کعبه را ابتدا حضرت آدم ساخت و سپس حضرت ابراهیم (ع) به کمک پسرش اسماعیل (ع) آن را تعمیر و بازسازی کرد. کعبه در زمان رسول خدا (ص) و قبل از بعثت ، به دست قریش و با همکاری رسول خدا (ص) بازسازی شد .

در صدر اسلام ، مسجدالحرام بسیار کوچک بوده است . اولین بار خلیفه دوم (عمر) دستور داد خانه هایی را خریدند و بر مساحت مسجد اضافه کردند و دور مسجد را دیوار کشیدند . عثمان برای مسجد رواق ساخت و به این ترتیب قسمت هایی از مسجد سرپوشیده شد. پس از آن ، ولید (خلیفه اموی) مسجد را به زیبایی بازسازی کرد و ناودان کعبه را با طلا ساخت. از آن تاکنون بارها مسجدالحرام توسعه یافته و این روند همچنان ادامه دارد.

هم اکنون مسجدالحرام بنایی است بسیار عظیم ، که مساحت آن (با احتساب طبقات) 356800 مترمربع است و گنجایش یک میلیون نمازگزار را دارد. مسجدالحرام شامل سه طبقه است که طبقه سوم یعنی بام آن محوطه بسیار وسیعی است . این مسجد 62 در دارد. سه در اصلی مسجد که از همه بزرگتر و باشکوه تر هستند ، باب العمره ، باب السلام و باب ملک عبدالعزیز نام دانرد. صفا و مروه که در گذشته از مسجد الحرام جدا بودند ، اکنون به مسجد وصل هستند به طوریکه صفا در شمال شرقی کعبه قرار دارد. هفت مناره به ارتفاع 92 متر ، در اطراف مسجد قرار دارد که یکی از آنها بر فراز صفا واقع شده است . در زاویه شرقی کعبه ، یعنی پشت مقام ابراهیم ، چاه زمزم قرار دارد.

حیاط مسجد از سایر نقاط آن پایین تر است . در وسط این حیاط کعبه قرار دارد. ساختمان کعبه به شکل مربع مستطیل است که هر ضلع آن را رکن می نامند. سه رکن آن چنین نام دارند : رکن یمانی ، رکن شامی و رکن عراقی . اتاق کعبه از سنگ های سیاه و سختی ساخته شده است که پرده سیاهی بر روی آن قرار دارد. می گویند نخستین بار ، حضرت اسماعیل (ع) پرده ای بر کعبه کشید و بعدها قریش نیز چنین کردند و پرده داری ، منصبی ویژه برای آنان محسوب می شد . اکنون نیز آن پرده به صورتی خاص بافته و بر روی کعبه نهاده می شود.

امیرالمومنین علی (ع) در کعبه متولد شد. رسول خدا (ص) در روز فتح مکه در رمضان سال هشت هجری ، همه ی بت های این خانه را از بین برد.

حجر اسماعیل ، خانه ای که اسماعیل (ع) در کنار کعبه ساخت. این محل بوسیله نیم دایره ای که از دو طرف به رکن عراقی و شامی می رسد و در شمال کعبه قرار دارد ، مشخص شده است . بر طبق روایات ، حجر اسماعیل مدفن هاجر ، اسماعیل (ع) ، دختران اسماعیل و تعداد زیادی از پیامبران الهی است .

مقام ابراهیم سنگی است که می گویند اثر پاهای ابراهیم بر روی آن پیداست . ولی چون روی آن را با طلا پوشانده اند ، اکنون تنها دو فرو رفتگی بیضی شکل معلوم است و جای پا مشاهده نمی شود. این سنگ در محفظه ای از کریستال قرار دارد و روی آن قبه ای طلایی وجود دارد که دولت سعودی در سال 1385 ه.ق ساخته است .

حجرالاسود ، یا سنگ سیاه ، بر دیوار رکن کعبه نصب است . حاجیان هنگام طواف کعبه تبرکاً آنرا لمس می کنند. البته این سنگ پیش از اسلام نیز مورد احترام بوده است .

مسجدالاقصی

مسجدالاقصی نامی است که در قرآن کریم به آن اشاره شده است . «اقصی» به معنای دورترین ، به دوری این مسجد نسبت به دو مسجد بزرگ دیگر مسلمانان در مکه و مدینه اشاره دارد. مسجدالاقصی پیش از آن که این نام در قرآن ذکر شود به بیت المقدس معروف بود.

این مسجد را حضرت داوود (ع) بنا کرد و سپس فرزندش ، حضرت سلیمان آن را تکمیل کرد و از آن پس در طول تاریخ بارها تجدید بنا شد . سنگ بنای اولیه آن که در وسط حرم قرار دارد و امروز « قبه الصخره» نامیده می شود و همین طور بنای پایینی آن ، مسجدالاقصی ، در دوره  عبدالملک خلیفه اموی گذاشته شده است. مسجدالاقصی یکبار در زلزله ای شدید ویران شد ، در سال 585 میلادی و در سال 583 هجری قمری توسط صلاح الدین ایوبی مرمت شد. مسجد در زمان جنگ های صلیبی محل توقف مسیحیان بود . بیت المقدس در تاریخ 30 مرداد 1348 ه.ش دچار آتش سوزی مهیبی شد و قسمت های زیادی از آن ویران شد که در سال های بعد با کمک کشورهای اسلامی از جمله ایران مرمت شد.

مسجدالاقصی شامل منطقه ای است مستطیل شکل در جنوب شرقی شهر قدس که دورتادور آن را دیوار در برگرفته و این دیوار در داخل دیوارهای بخش قدیمی شهر قدس قرار گرفته است.

مسجدالاقصی بر فراز فلاتی کوچک به نام فلات موریا ساخته شده است که «صخره» بالاترین نقطه ی آن ، در مرکز محوطه قرار گرفته است.

ابعاد محوطه از جنوب 281 متر ، از شمال 310 متر ، از شرق 462 متر و از غرب 491 متر است . این مساحت یک ششم مساحت بخش قدیمی شهر قدس را تشکیل می دهد. در طول تاریخ اسلامی و برخلاف مکه و مدینه ، تا به امروز هیچ گونه تغییری در مساحت آن روی نداده است. مسجد الاقصی از تعدادی ساختمان تشکیل شده است که به همراه مساجد ، گنبدها ، رواق ها ، منبرها ، گلدسته ها و ... به 200 اثر می رسند. محوطه دارای 14 دروازه بوده که پس از فتح قدس ، صلاح الدین این چهار دروازه را به دلیل تدابیر امنیتی و برای حمایت از این جایگاه ، مسدود کرد.

قبه الصخره

نخستین نمونه از معماری ساختمانی مسلمانان است. برای مسلمانان، یهودیان و مسیحیان اهمیت داد. گفته می شود صخره ای که پیامبر از روی آن به معراج رفتند (سوره اسراء) در مسجد  قبه قرار دارد. بنا به تفسیر یهودی ، مکان این صخره جایی است که حضرت ابراهیم در آن آماده ی قربانی کردن پسرش شده بود. گنبد طلایی قبه درست روبروی صخره قرار گکرفته است. گنبد طلایی قبه تقریباً در میانه ی محوطه واقع شده و 3/5 متر از کف و صحن، بلندتر است و با هشت پلکان از چهار طرف بدان مربوط می شود. برخلاف دیگر مساجد جهان که معمولاً مستطیل شکل هستند ، قبه الصخره از یک هشت ضلعی منظم تشکیل شده که طول هر یک از اضلاع آن 19/20متر است. قبه الصخره اکنون مصلای زنان در مسجدالاقصی است.

مسجد آبی

مسجد کبود یا آبی و در نزد مردم ترکیه مسجدسلطان احمد، یکی از معروف ترین مساجد ترکیه است که در استانبول قرار دارد . این مسجد در فاصله سال های 1609 تا 1616 ، هزار سال پس از ایا صوفیه ، به دستور چهاردهمین پادشاه امپراطوری عثمانی ، به وسیله معماری مسیحی و تازه مسلمان به نام محمت (محمد) ساخته شد .

مسجد سلطان احمد (مسجد آبی) ثمره ی نهایت تلاش برای هماهنگی ، تقارن و ظرافت است. حیاط آن از همه مساجد دوره عثمانی بزرگتر است . فضاهای داخلی نیز بزرگ هستند. ده ها هزار کاشی آبی رنگ ایزنیک (شهری در نزدیکی آنتالیا که کاشی ها در آنجا ساخته شد) دلیل شهرت این مسجد به نام مسجد آبی هستند . 260 پنجره با شیشه های منقوش به زیبایی این مسجد افزوده اند. مسجد آبی دارای نمازخانه ای وسیع و با شکوه با گنجایش 7500 نمازگزار ، است و با شش منار و گنبد بزرگ خود یکی از بزرگترین مساجد جهان اسلام است.

این مسجد به عمد در مقابل عمارت ایاصوفیا ساخته شد تا نشان دهد که معماران عثمانی و مسلمان می توانند رقبای سرسختی برای اجداد مسیحی خود باشند . با این وجود ، معمار نتوانسته قبه هایی بزرگتر از قبه عمارت ایاصوفی بسازد و به همین دلیل تلاش کرده تا با تنظیم دقیق موقعیت قبه ها ، شبه قبه ها و منارها جلوه ای زیبا را پدید آورد. این دو عمارت آثار تاریخی و معماری بسیار ارزنده ای هستند که جلوه ای منحصر به فرد را به آن بخش از شهر می دهند.

در غرب ، این مسجد را با نام مسجد کبود می شناسند پرا که در نقاشی های طرح داخلی از رنگ آبی استفاده زیادی شده است . با این وجود ، این نقاشی داخل مسجد بخشی از دکور داخلی اصلی نبوده و امروزه آن را از دکور داخلی حذف کرده اند . بنابراین از دکور داخلی مسجد دیگر منحصراً آبی رنگ نیست . ساختار اصلی مسجد تقریباً شبیه مکعب و طول و عرض آن 53 و 51 متر است.

جهت گیری مسجد به گونه ای است که وقتی مسلمانان نماز به پا می کنند ، رو به سمت مکه داشته باشند و «محراب» روبرویشان قرار داشته باشد . 

مسجد پادشاهی

بنای مسجد پادشاهی (شاهی) از زیباترین ، پرشکوه ترین و مستحکم ترین بناهای موجود در لاهور که معرف و اوج هنر معماری دوران مغول است. این بنا به دستور اورنگ زیب عالم گیر فرمانروا و امپراتور مغول به سال 74-1673 میلادی و تحت نظارت برادر رضائی او (فدایی خان) تاسیس شد. مسجد شاهی دارای صحن وسیع و بزرگی است که حدود یک صد هزار نفر گنجایش دارد و جزء چهار مسجد بزرگ دنیا محسوب می شود. در بیرون و داخل بنای مسجد ، منبت کاری ها و گچ بری های بسیار زیبا و ظریف وجود دارد . دیوارهای مسجد از سنگ مرمر قرمز ساخته شده که از معادن سنگ جی پور واقع در استان راجستان هند آورده شده است . صحن مربع شکل مسجد و دالان های آن شبیه به مسجد کوفه است و نمای بیرونی و محراب های آن همانند مسجد اموی در سوریه است .

از مشخصه های مسجد ، چهار منار بلند با سنگ سرخ در چهار گوشه ی مسجد است. هر منار به طول حدود 43/5 متر روی سکوئی هشت گوشه قرار دارد. خود این سکو شش متر از سطح زمین بلندتر است. هر منار سه طبقه دارد و زائران و سیاحان اجازه دارند که به بالای منارها بروند.

مسجد پادشاهی علاوه بر حفظ جایگاه فعال خود به عنوان عبادتگاه ، دارای جاذبه ی جهاگردی است. بخشی از اتاق های مسجد در طبقه دوم ساختمان در ورودی اکنون گنجینه ی اشیاء مقدس است. این اشیاء به پیامبر (ص) و حضرت علی و حضرت فاطمه و امام حسین (ع) و اویس قرنی و شیخ عبدالقادر گیلانی (متوفی 561) منسوب است و بنا به روایتی ، امیر تیمور گورکانی پس از گشایش دمشق (803) و فتح ترکیه (805) این اشیاء متبرک را به دست آورد و آنها را به سمرقند برد و سپس ظهیرالدین بابر (حک : 932-973) آن ها را به هندوستان منتقل کرد . این اشیاء دست به دست در خانواده های حکومتی نگهداری شد تا این فقیر سیّد نورالدین منوّر (متوفی 1268 ) آن ها را خرید و وقف مسجد پادشاهی کرد . 

الحمراء

کاملترین کاخ اسلامی حفاظت شده و بازمانده از سده های میانی است. الحمراء شاهکار  بی رقیب هنر اسلامی غربی است. این کاخ با مساحتی حدود 740Î220 متر در خارج از شهر گرانادا در جنوب اسپانیا واقع است . این بنا موقعیتی مشابه قلعه های اسلامی دارد .

در سده هفتم هجری (سده چهاردهم میلادی) اندلس ، بخش کوچکی از جهان اسلام بود . هنگامی که محمدبن احمر ، نخستین امیر دوودمان بنی نصضر، به سال 634ق / 1236م غرناطه (گرانادا) را فتح کرد ، کاخ خود را بر روی بخشی از یک کوه بلند و بر صخره بنا کرد و پس از آن ، هر یک از امیران آن دودمان بخش هایی را بر کاخ اصلی افزودند. از آن میان ، «محمد پنجم» در سده هشتم هجری الحمراء را به صورت زیبایی درآورد که امروزه برجای است. الحمراء طرحی سه بخشی دارد که از غرب به شرق مشتمل بر ارگ ، مجموعه کاخ و ضمیمه اقامتگاهی است . قسمت اعظم ضمیمه اقامتگاهی (الحماء علیا) ویران شده و فقط ردی از برج ها و دروازه ها باقی مانده است . هسته ی اصلی ، گروه کاخ های الحمراء است و خود از سه بخش تشکیل یافته ؛ بخش اول پیرامونی یا سربازخانه ، عنصر دوم یا دیوان که محل اتاق های کارمندان دربار است ، و بخش سوم یا حرم که کانون آن حیاطی به نام شیران است . حرم به نوبه ی خود به محوطه تدفینی یا روضه ی سلطنتی و مسجد کبیر راه دارد.

این بنا به جای تقارن ، از تضاد بین فضاهای باز و بسته ، پر و خالی ، نور و تاریکی ، عملکردهای خصوصی و عمومی ، برج های حجیم و رواق های سبک بهره برده است . در کف و در ازاره ها به طور گستره ای کاشی معرق بکار رفته ؛ کاشی ها به رنگ های سفید ، خاکی ، بنفش ، قهوه ای ، سبز و گاه آبی هستند . بالای آن را ، قطعات مستطیل شکل گچ در اندازه های متفاوت به رنگ قرمز ، آبی و زرد طلایی پر می کند. در سقف چوبی ، تیرهای تزئینی با بافت متقاطع به کار رفته است. در کنار این ها ، برای درگاه ها ، سنگ حکاکی ؛ برای ستون ها و برخی کف ها مرمر صیقلی ؛ برای درها صفحات مفرغی قلم زنی شده یا مشبک و برای پنجره ها شیشه رنگی در چهارچوب های سربی یا شبکه ی گچی استفاده شده است.

الحمراء به واسطه ی بناهای هسته ی اصلی به شهرت افسانه ای رسید. به عنوان نمونه در شرح طاق منبت کاری بنای سفرا آورده اند : «طاق منبت کاری الحمراء می خواهد به هفت آسمانی اشاره کند که در کتیبه قرآنی آن ذکر شده است : (بزرگوار و متعال است آن که فرمانروایی به دست اوست و او بر هر چیزی تواناست ... آن که هفت آسمان طبقه طبقه را بیافرید. در آفرینش خدای رحمان هیچ خلل و بی نظمی نمی بینی . پس بار دیگر نظر کن ، آیا در آسمان شکاف می بینی ؟ ... ) » . پس مطبق بودن این طاق مثالی از طرح شگفت آسمان هاست که مخلوق حکمت الهی است . روزنه هایی که لابه لای کتیبه گشوده اند موجب بازی سایه و نور می شود و ردیف های مقرنس طاق ، این نور را به ظرافت در مراتب طاق پخش می کند.

علاوه بر آن که قلعه ای به یادگار مانده از دین اسلام است ، بنایی در ستایش آب و باروری نیز محسوب می شود . آب ساکن در حوض ها و یا آب روان در جوی های سنگی و آجری و نیز در فواره ها ، بخش جدا نشدنی بناست . آب باعث احساس صلح و آرامش روحی انسان شده و تداعی گر بهشتی است که در قرآن توصیف شده است . الحمراء همچنین نمونه ی مهمی از تزئینات بناهای مسلمانان در اروپاست . شاید بتوان آن را گذرگاهی دانست که از یک سو حاصل اسلام و هنر ایرانی است و از سوی دیگر بر معماری اروپا و از طری مهاجران بر معماری آمریکا تاثیر داشته است .